چرا گسترش اسلام بیشتر از دین زرتشت است بوده؟

یکی از پرسشهای اساسی این است که: چرا اسلام پس از ظهور، در مناطق گوناگون، بویژه در مناطق زرتشتی نشین، به سرعت گسترش یافت اما پیروان آیین زرتشت دائم آب شد و رو به افول نهاد؟در عصر ظهور اسلام، جمعیت ایران ـ با توجه به گستردگی آن ـ حدود یکصد و چهل میلیون نفر بود و بخش اصلی جمعیت را زرتشتیان تشکیل می دادند اما هرچه گذشت به سرعت از پیروان آیین زرتشت کاسته شد به گونه ای که براساس آمار غیر رسمی، اکنون تعداد زرتشتیان دنیا حدود یکصد و پنجاه هزار نفر است!

عواملی چند در رشد چشمگیر اسلام و بعکس در افول دین زرتشت را می توان برشمرد:

ـ پرورش روح حماسی و جانفشانی در راه خدا. در اسلام آیات و روایات فراوان در مورد فضیلت قیام و شهادت در راه خدا رسیده است و این امر در تحریک مسلمانان برای بذل مال وجان در راه دینشان بسیار تأثیرگذار بوده است. یادکرد از قیام امام حسین(ع) در مجالس گوناگون در طول سال بویژه در ایام محرم، در پرورش روحیه ی حماسی بسیار اثرگذار است.
اما در دین زرتشت جانفشانی در راه خدا، واجب نیست. لذا قیام کنندگان در آیین زرتشت نسبت به اسلام بسیار اندکند. وقتی 1400 سال پیش مسلمانان با آن تعداد اندک و با آن امکانات ابتدایی به ایران حمله کردند، مقاومت قابل توجه و تأثیرگذار از سوی زرتشتیان مشاهده نشد.
در چند سال پیش نیز وقتی عراقیها به ایران حمله کردند و می خواستند ایران را به کشوری عربی تبدیل کنند، ایرانیان مسلمان با اینکه طرف مقابلشان هم دین بودند، شرکتشان در جنگ پررنگ تر از زرتشتیان ـ نسبت به جمعیتشان ـ بود.
اگر سی سال پیش زرتشتی دین رسمی ایران بود و همین جمعیت ایرانی که امروز مسلمانند، زرتشتی بودند، یقین دارم رژیم عراق بزودی بر ایران پیروز می شد و چه بسا امروز کشوری به نام ایران وجود نداشت.

ـ بدعت. همه پژوهشگران متفقند که مغان و روحانیهای زرتشتی آنچه مایل بودند به طور گسترده وارد دین زرتشت کردند به گونه ای که در زمان ظهور اسلام می توان گفت که دین زرتشتی تغییر ماهیت داد. اما اسلام که سابقه ی دینهای گذشته را داشت، به شدت با بدعت مبارزه کرد.

ـ محتوای آموزه‌ها. آموزه‌های اسلام بسیار روشن‌تر از آموزه‌های زرتشتی است. معتبرترین کتاب زرتشتیان گات‌هاست. ژان کلنز که سالیان دراز در مورد اوستا تحقیق داشته است، فهم معنای گات‌ها را بسیار دشوار می‌داند و بر این باور است که ما هنوز به معنا و مفهوم کمتر از نیمی از آن دست نیافته‌ایم. سپس توضیح می‌دهد که پژوهشگران (و مترجمان) گات‌ها ذهنیت‌های خود را به این کتاب تحمیل کرده‌اند. (مقالاتی در باره زردشت و دین زردشتی، ص 41)
دکتر عبدالحسین زرین‌کوب می‌نویسد: «سادگی و روشنی مبانی اسلام و مناسبت عقاید اسلامی با مذاهب اهل‌کتاب، هم خود از جهات توجه اهل‌کتاب به اسلام بود.» (کارنامه اسلام، ص 12)
در حال حاضر نیز بسیاری از پژوهشگران دین زرتشتی و حتی خود زرتشتیان و نویسندگان و مدرّسان این عرصه به درستی مفهوم بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات پرکاربرد در این دین را درک نمی‌کنند. 

ـ تظاهرها. تظاهر در اسلام فراوان است. دست کم دو بار در روز (ظهر و مغرب) صدای اذان در محله می پیچد. سفارش شده نماز را به جماعت بخوانند، از کشورهای مختلف برای حج به  مکه بروند، واجبات را در مقابل دیگران انجام دهند، برای استجابت بهتر دعا گرد هم جمع شوند، روز عاشورا و در بعضی مناسبتهای دیگر به خیابانها می ریزند، به مناسب تولد و شهادت معصومان(ع) مراسم می گیرند. در روایات تأکید شده که هرکس آیه ای از قرآن یا حدیثی را بنویسد تا وقتی که آن نوشته پابرجاست برای تهیه کننده ی آن ثواب نوشته می شود. همین سبب شده مسلمانان گذشته از اینکه قرآن و روایات را بنویسند و نشر دهند، کتیبه های فراوان به دیوار مساجد و زیارتگاهها و اماکن عمومی دیگر بنویسند و فضای جامعه را اسلامی کنند و ... به عبارت دیگر اسلام خیلی اهل سر و صدا است. این تظاهرها در توجه دادن مردم به دین بسیار تأثیرگذار است و آنها را با دیانت تر بار می آورد و سبب می شود ایمان در دل آنها رسوخ کند.
اما تظاهر در دین زرتشت اندک است و این تظاهر نکردنها در ضعف ایمان پیروان تأثیر می گذارد.

ـ احکام عجیب و غریب. وجود احکام عجیب و غریب در دین زرتشت، سبب سست شدن اعتقادات پیروان این آیین شد. خوراندن مخلوطی از ادرار گاو با خاکستر به جای آب به زنی که بچه مرده به دنیا آورده نمونه ای از آن است. (ر.ک: تاریخ کیش زرتشت، ج 1، ص 416) احکام عجیب و غریب و غیر قابل اجرا در کتاب کهن وندیداد فراوان دیده می شود. البته بسیاری از زرتشتیان، این بخش از اوستا را قبول ندارند اما این کتاب نوع نگاه زرتشتیان در گذشته را نشان می دهد و بدبینی نسبت به این دین را پدید می آورد.
در اسلام احکام عجیب و غریب و خلاف عقل دیده نمی شود و به فرض که احکامی باشد که در نگاه ابتدایی خلاف عقل به نظر برسد، تعداد آنها بسیار اندک است و در مقایسه با احکام دیگر به چشم نمی آید.

ـ ماندگاری آموزه ها. عمده ی آموزه های زرتشت از بین رفته. بیشتر زرتشتیان محقق بر این باورند که تنها سرودهای معروف به گاتها یا گاثاها از زرتشت است و همه ی آنچه در اوستا است، از او نیست. به نظر می رسد این سرودها را نیز با اطمینان نمی توان به زرتشت نسبت داد. پیش از این بحث کردیم که هیچ چیز قابل اعتماد از او نرسیده است نه تنها به زمان ما بلکه به عصر ساسانیان نیز نرسید. این نیز یکی از عوامل کم اعتقادی زرتشتیان به این دین است و در نتیجه افراد فراوان، از این آیین روی گرداندند.
اما در اسلام بنا به سفارش معصومان(ع) مسلمانها بسیار مقید به نوشتن قرآن و روایات معصومان(ع) بودند. البته ابزار نوشتن نیز بیشتر شد. در کنار تدوین حدیث، علم رجال پدید آمد تا صحت و سقم روایات معلوم شود. امروز علاوه بر قرآن، گنجینه ای بزرگ از سخنان معصومان(ع) در اختیار داریم که با اعتماد به آنها می توان به دیدگاه اسلام در امور مختلف پی برد.

ـ سرپرست. انسانها در همه ی زمینه ها از جمله امور اجتماعی نمی توانند متخصص و صاحب نظر شوند بلکه نیاز به رهبر و سرپرستی دارند که در امور مختلف آنها را هدایت کند. در اسلام مراجع تقلید به عنوان جانشینان حضرت مهدی(ع) تعیین شده اند و مسلمانان در امور گوناگون باید از آنها پیروی کنند. گویا برای اینکه مردم در مراجعه به مراجع تقلید و به پیروی از آنها عادت داده شوند، گذشته از عمل به مسائل شرعی طبق فتوای آنها، پاره ای امور دیگر نیز مشروط به اجازه ی آنهاست. مثلا برای اثبات عید فطر و دیدن هلال ماه جدید، حکم حاکم شرع (مرجع تقلید) تعیین کننده است مگر کسی با چشم خود، ماه را ببیند و همچنین است پرداخت خمس که مصرف آن باید با اجازه ی مرجع تقلید باشد.
اهمیت سرپرستی مراجع تقلید، در رهبری نظام جمهوری اسلامی و نیز در فتوای میرزای شرازی روشن می شود. وقتی که ناصرالدین شاه قرارداد ننگین با انگلستان را امضا کرد و ثروت مسلمانان ایرانی از طریق استعمال توتون و تنباکو به جیب انگلستان می رفت، میرزای شیرازی از عراق در یک سطر حرمت آن را اعلام کرد و به دلیل امتناع مردم از استفاده از قلیان و امثال آن، این قرارداد فسخ شد. متن پیام:
«الیوم استعمال تنباکو و توتون بایّ نحو کان (به هرگونه که باشد) در حکم محاربه با امام زمان ـ صلوات الله علیه ـ است.»
نمونه دیگر آن است که در اواخر عمر آیت الله بروجردی، رژیم شاه در حال زمینه سازی برای تغییر خط زبان فارسی به لاتین بود مثل خط ترکی در ترکیه. مخالفت شدید آیت الله برجردی نگذاشت چنین کاری عملی شود. (ر.ک: سینای فقاهت، ص 203 از قول آیت الله فاضل لنکرانی)
در دین زرتشت چنین سرپرستی دیده نمی شود البته به صورت نمادین وجود دارد اما کارایی اینچنینی ندارد.

ـ منطق قوی و استوار. اسلام دارای منطق و پایه های قوی است و با اینکه علوم انسانی و تجربی نسبت به 1400 سال پیش پیشرفت چشمگیری یافته، هنوزاسلام حرف برای گفتن دارد و در برابر اعتقادات و انتقادات گوناگون پاسخگو است. اما چنانکه گفتیم عمده ی آموزه های زرتشت از بین رفته است و غیر از گاتها روی هرکتاب کهن دست می گذاریم می گویند برای زرتشت نیست و سخنان مغان است. لذا آنچه امروز به عنوان دین زرتشتی می شناسیم انسانها را ارضا نمی کند و در نتیجه در طول تاریخ، همواره پیروان آن ذوب شده اند. یکی ازدوستان با زرتشتیان و آیین آنها آشنایی زیاد داردوقتی از او خواستم که موبدی باسواد را برای مناظره به من معرفی کند، در جوابم چنین نوشت:
«آفتاب ِ حقیقت، روشن و تابان است و برتری و قدرتِ توحیدی و عقلانی ِ اسلام بر دین ِ کهن ِ زرتشت هویداست، بعید می دانم که هیچ زرتشتی ِ عاقلی، مناظره ی دینی را بپذیرد.»

ـ رسیدگی به هم کیشان. در اسلام سفارشهای فراوان و شگفت آور در مورد کمک به مسلمانان دیگر از جمله مسلمانان فقیر شده است و در بسیاری موارد کمک به همکیشان، واجب است. قبلا   نمونه هائی از احکام   شرعی  واجب  در مورد کمک فقرا را ذکر کردیم. قابل ذکر است که این کمکها تنها به مسلمانان اختصاص دارد. اسلام به این صورت تلاش دارد فقر را ـ که در ضعف ایمان تأثیر فراوان دارد ـ از میان پیروان خود بزداید.
از آنجا که در آیین زرتشت چیزی واجب نیست، از این امور نیز خبری نخواهد بود مگر اینکه کسی طبق فطرت خود، به همکیش خویش کمک کند.

ـ داشتن بودجه‏ی اختصاصی برای دین ـ اسلام برای پیشبرد اهداف خود و برای حفظ و نشر و تبلیغ آن و ... بودجه ای تعیین کرده، خواه حکومت اسلامی برقرار باشد یا نباشد. هرمسلمانی موظف است روزی را در سال تعیین کند و در این روز محاسبه کند اگر از درآمدش در طول یک سال گذشته، چیزی اضافه آمد، باید یک پنجم آن را به مرجع تقلید مورد اعتمادش بدهد و او در راه اسلام هزینه خواهد کرد که به آن «خمس» می گویند. خمس در انتشار و حفظ اسلام بسیار تأثیرگذار است. ترویج حوزه های علمیه و تربیت متخصص علوم اسلامی با خمس تأمین می شود. اما چیزی به نام خمس در دین زرتشت نیست.